KNJIŽEVNOST U VOJVODINI

Književnost Vojvodine je multinacionalna, multijezička i multikulturna književnost koja je u živom prožimanju i ukrštanju (srpska, hrvatska, mađarska, slovačka, rumunska, rusinska, romska, ukrajinska i druge književnosti).

Posle Velike seobe Srba (u 17. i 18. veku), nova središta srpske kulture formiraju se u Sentandreji i Sremskim Karlovcima.

Vizantijsko nasleđe srpske književnosti najpre unosi pisac Gavril Stefanović Venclović, kao i pesnik, kaligraf, bakropisac, izdavač i štampar Zaharije Stefanović Orfelin koji je pokrenuo Slavenoserbski magazin (1768), prvi časopis u srpskoj književnosti.

Po svojim klasicističkim nazorima, centralno mesto kasnije zauzima sveštenik i talentovani pesnik Lukijan Mušicki, poznat kao saradnik Vuka Karadžića, Dositeja Obradovića i Jerneja Kopitara na lingvističkom poslu.

Klasicizmu pripada i delo Jovana Sterije Popovića, pesnika, romansijera i dramskog pisca, koji je ostavio neizbrisiv trag u srpskoj drami; poznate su mu komedije: Laža i paralaža (1830), Rodoljupci, i dr.

Poznat je i komediograf Kosta Trifković: Ljubavno pismo, i dr.

Simeon Piščević, istoričar, svojim memoarima ostavio je kao nadahnutu inspiraciju mnogim pesnicima i književnicima za ostvarenje njihovih kapitalnih dela.

Pojavom Dositeja Obradovića, srpska književnost u Vojvodini u 18. veku stiče obeležje moderne književnosti. Bio je veliki erudita, putnik, poznavalac jezika; prvi je predstavnik evropskog sentimentalizma, osnivač Velike škole u Beogradu, prve visokoškolske ustanove u Srba, prvi ministar prosvete u Srbiji. Književno-prosvetiteljski rad na širokom nacionalnom planu i na novim osnovama započeo objavljivanjem dela: Pisma Haralampiju i Život i priključenije. Zalaže se za uvođenje narodnog jezika u književnost. Pisao je Basne, i druga dela.

Zmaj je ostvario bogato pesničko delo. Mnogo je pisao pesama za decu, a svoju porodičnu intimnu tragediju obeležio je u ciklusu pesama Đulići (1864) i Đulići uveoci (1882). Pisao je i satirične stihove. Jakšić je bio veliki liričar: Na Liparu, Ponoć, Veče, Noć u Gornjaku; pisao je patriotske pesme; on je, takođe, romantičan i snažan slikar.

Laza Kostić, doktor prava, poliglota, vrstan znalac Šekspira, estetičar i filozof napisao je jednu od najlepših pesama celokupne srpske književnosti: Santa Maria della Salute, zatim pesme: Među javom i med snom, Spomen na Ruvarca; napisao je i tri drame, od kojih je najbolja Maksim Crnojević.

Romantičar s realističkim elementima Jakov Ignjatović je osnivač građanskog romana. Njegova glavna dela su: Milan Narandžić (1860), Trpen-spasen (1874), Vasa Respekt (1875) i Večiti mladoženja (1878). Dragoceni su i njegovi memoari, objavljeni u celini tek 1966. godine.

Jovan Grčić Milenko jedan je od najznačajnijih pesnika 60-ih i 70-ih godina 19. veka; u svojim pesmama pevao je o lepoti prirode, fruškogorskom pejzažu, o svakodnevnom seoskom životu; pisao je i ljubavne i elegične pesme.

Vojvođanskoj tradiciji srpske književnosti pripadaju poznati autori srpske moderne: Veljko Petrović i Isidora Sekulić koji su veći deo života proveli u Beogradu. Petrovićeva pripovedna proza je: Varljivo proleće (1921), Izdanci iz opaljena grma (1932), Prepelica u ruci, i dr.

Isidorina proza je lirska i impresionistička: Saputnici (1913), Pisma iz Norveške (1914), kao i pripovetke Kronika palanačkog groblja (1940, 1958). Poznat je njen ogled o Njegošu: Njegošu knjiga duboke odanosti.

Velika književna ostvarenja dali su pesnikinja i filolog Anica Savić Rebac, i pripovedač i istoričar umetnosti i književnosti Milan Kašanin.

Svoja moderna i avangardna pesnička dela pisao je i Todor Manojlović. Antiratnu poeziju pisao je rano preminuli Dušan Vasiljev: Čovek peva posle rata (1920), i druge pesme.

Takođe moderan, avangardni i ekspresionistički pesnik i književnik je Miloš Crnjanski, rođen u Čongradu, u Mađarskoj. Pored Objašnjenja Sumatre, jedna vrsta književnog manifesta generacije kojoj pripada, napisao je poznata pesnička dela: Lirika Itake (1919), Stražilovo (1924) i Lament nad Beogradom (1962). Napisao je romane: Dnevnik o Čarnojeviću (1921), Seobe (1929) i drugu knjigu Seoba (1962), Roman o Londonu (1971), gde je dugo bio u egzilu; pisao je putopise i memoare, i druga dela.

Posle Drugog svetskog rata poznato je pesničko delo Vaska Pope, proza Danila Kiša i Aleksandra Tišme.

Vasko Popa je, uz Miodraga Pavlovića i Stevana Raičkovića, moderno obnovio i obogatio srpsku poeziju. Poznata mu je pesnička knjiga Kore (1953), i druge pesničke zbirke.

Danilo Kiš, erudita, poliglota, polemičar, esejista, prozni pisac, napisao je romane: Mansarda (1962), Bašta, pepeo (1965), Peščanik (1972), te knjige Grobnica za Borisa Davidoviča (1976), Enciklopedija mrtvih (1983), i druga dela.

Aleksandar Tišma je danas u svetu najprevođeniji pisac - pripovedač, romansijer, pesnik, esejista i prevodilac. Poznate su njegove knjige: Krivice (1961), Nasilje (1965), Škola bezbožništva (1978), roman Upotreba čoveka (1976), Knjiga o Blamu (1972) i Dnevnik 1942-2001, i druga književna dela.

Pedesetih godina na književnoj sceni Vojvodine pojavljuje se i značajan prozaista, esejita i pesnik Boško Petrović (sabrana dela), prozaisti Pavle Ugrinov, Mladen Markov, Mladen Leskovac, antologičar, esejista, kritičar, te prozni pisac, književnik i kritičar Borislav Mihailović - Mihiz, poznata pesnikinja Florika Štefan, pesnik širokog opusa Miroslav Antić, koji je ogromnu popularnost stekao knjigom pesama Plavi čuperak. Veliko je pesničko delo Pera Zupca čija je popularna poema o ljubavi Mostarske kiše osvojila široku čitalačku publiku.

Takođe je poznat pesnik i prozni pisac Boško Ivkov sa svojih devet knjiga: Zemlja i rašće, a uređivao je više od deceniju Letopis Matice srpske.

U novosadskim Poljima okupljaju se neoavangardisti: Judita Šalgo, Vujica Rešin Tucić, Slobodan Tišma, Vojislav Despotov, i dr. Sa svojim romanima u Vojvodini je poznata Milica Micić Dimovska.

Mnogo je mladih i talentovanih pesnika u Vojvodini, čiju pažnju zaslužuju i čitaoci i kritičari.

Početak mađarske književnosti u Vojvodini datira od kraja Prvog svetskog rata i stvaranja Jugoslavije. Mađarska književnost u Vojvodini stvorila je svoj prostor između dve kulture i književnosti - matične i srpske kulture.

Osnivač mađarske književnosti u Vojvodini smatra se Kornel Senteleki (1893-1933), pesnik, urednik, prevodilac, lekar, koji je uređivao i izdavao prve almanahe i antologije. Dugo je objavljivan njegov časopis Kalangya (Snoplje), od 1932. do 1944. godine, a posle prerane smrti, uređivao ga je novelist Karolj Sirmai (1890-1972), a zatim novelist, romanopisac, esejist i prevodilac Janoš Herceg (1909-1995).

Godine 1934. mladi i levo orijentisani pisci i publicisti osnivaju časopis Híd (Most), koji, s prekidom za vreme Drugog svetskog rata, izlazi i danas, te je jedan od najstarijih mađarskih časopisa.

Godine 1922. pesnik i prevodilac Zoltan Čuka (1902-1975) osnovao je časopis Ut (Put) avangardne književnosti.

Posle Drugog svetskog rata književni život Mađara ponovo se, uglavnom, organizuje oko pokrenutog časopisa Híd (Most).

Od pisaca značajna svoja dela su ostvarili Imre Bori, istoričar književnosti, Ferenc Feher, pesnik, Nandor Major, novelist i romanopisac, Karolj Ač, pesnik i prevodilac, Jožef Pap, pesnik, i drugi.

Kada se osnovalo Izdavačko preduzeće Forum (1957), ostvareni su uslovi za redovno objavljivanje novih knjiga vojvođanskih mađarskih autora.

Pojavljuje se nova generacija pisaca i intelektualaca, koji se okupljaju oko časopisa Új Symposion (Novi simpozijum); izlazi od 1965. do 1992. godine, kada dobija novo ime Symposion.

U tu novu generaciju spadaju: Ištvan Konc, pesnik, Nandor Major, prozni pisac, Tibor Varadi, prozaist, Oto Tolnai, pesnik, prozaist, dramski pisac, Ištvan Domonkoš, pesnik i romansijer, Ištvan Brašnjo, pesnik i prozaist, Laslo Vegel, prozaist, dramski pisac, romansijer i esejist, Laslo Gerold, pozorišni kritičar, Čaba Utaši, književni kritičar, Ištvan Bošnjak, književni istoričar i publicista, Kalman Feher, pesnik, Katalin Ladik, pesnikinja i glumica, Ferenc Deak, pesnik, dramski pisac i scenarista.

Do smene generacije u Új Symposion dolazi sredinom sedamdesetih godina, kada časopis uređuje pesnikinja Magdolna Danji, a zatim pesnik Janoš Siveri.

U tu generaciju još spadaju i pesnik Bela Čorba, esejist Alpar Lošonc, prozni pisac Atila Balaž, pesnikinja i kritičarka Eva Harkai - Vaš, književni kritičar Kornelija Farago, romanopisac Đeze Bordaš, i drugi.

Krajem 18. i tokom 19. veka pojavili su se prvi tekstovi Slovaka u Vojvodini; pisani su, uglavnom, u obrazovnom i prosvetiteljskom duhu. Godine 1932. osnovana je Matica slovačka, kao i književni časopis Naš život (Naš život), a 1949. časopis Nový život (Novi život).

Prvi književni časopis za decu Slavik (Slavuj) izdao je 1864. godine Jozef Podhradski, a 1939. godine počinje stalno da izlazi Naše slniečko (Naše sunašce), danas Zornička (Zornjača).

Period između dva svetska rata, obeležilo je stvaralaštvo Jana Čajaka. Pedesetih i šezdesetih godina prošlog veka javljaju se modernistička, a nešto kasnije i postmodernistička prozna ostvarenja: Jana Labata, Juraja Tušjaka, Vjere Benkove, Vićazoslava Hronjeca; u sedamdesetim i osamdesetim godinama javljaju se mlađi pripovedači: Mihal Đuga, Miroslav Demak, Zlatko Benka i Zoroslav Spevak.

Moderno pesništvo vojvođanskih Slovaka obično se vezuje za imena Juraja Mučajija i Palja Bohuša, koji su početkom četrdesetih godina prošlog veka izdavali svoje prve pesničke zbirke napisane u simbolističkom stilu.

Za celokupni književni, posebno pesnički razvoj, imalo je pedesetogodišnje stvaralaštvo Palja Bohuša. To je pisac koji je svojom poezijom, esejima i memoarskim zapisima o informbirovskom tamnovanju u Čehoslovačkoj postao veoma poznat.

Šestu i sedmu deceniju prošlog veka obeležilo je stvaralaštvo starije generacije pesnika, pre svih: Andreja Ferka, Pavela Mučajija, a posebno Jana Labata i Mihala Babinke.

Radikalnije promene u pesničkom i književnom stvaralaštvu dale su generacije pesnika, pre svega, Vjera Benkova i Vićazoslav Hronjec, koje je književnom kritikom i teorijom potpomogao Mihal Harpanj.

Moderna poezija Slovaka javlja se devedesetih godina prošlog veka pesničkim stvaralaštvom: Miroslava Dudoka, Zlatka Benka, Mihala Đuge i Jaroslava Supeka, kao i Martina Prebuđile, Ladislava Čanjaija i Katarine Hricove.

Osnivanjem Književnog kružoka Lumina (Svetlost) i njegovim pokretanjem, književno stvaralaštvo Rumuna u Vojvodini doživljava procvat. Generacije mladih tog vremena: Vasko Popa, Radu Flora, Mihaj Avramesku, Jon Balan, Florika Štefan i drugi književnici i pesnici osnovali su ovaj kružok 12. januara 1947. godine u Kuštilju. Tada je pokrenut časopis Lumina koji će se tokom pedeset pet godina svog postojanja pokazati kao važan činilac u promovisanju rumunske književnosti. Vasko Popa i Florika Štefan nastavili su stvaralački put u srpskoj književnosti, a 1947. godine svoje prve zbirke poezije objavljuju Mihaj Avrameksu, Jon Balan i Radu Flora.

Svoj književni rad počinje poznati pesnik Slavko Almažan, a zatim Felićija Marina Munteanu, Joan Flora, Petru Krdu, čije pesničko stvaralaštvo promoviše novi stil u rumunskoj književnosti Vojvodine.

Slavko Almažan je pisac snažne imaginacije, koji, pored stiha, neguje esej i prozu, pokazujući na taj način moderni senzibilitet i nov pesnički izraz. Isto tako, svojom originalnošću pesničkog stila pojavio se Joan Flora, a njegovoj generaciji pripadaju Olimpiju Baloš, Euđenija Balteanu, Ileana Ursu, Marioara Baba Vojnović i Joan Baba.

U postmodernističkom stilu pišu: Pavel Gatajancu, Marioara Sfera, Valentin Mik, Jonela Menger, Elena Maria Branzei.

Rumunska proza je, uglavnom, realistička; svojom originalnošću u svom pesničkom i književnom stvaralaštvu, međutim, Slavko Almažan se oslobađa tradicionalnog realizma.

Za afirmaciju i negovanje rumunskog književnog izraza posebno ima Novinsko izdavačka ustanova Libertatea (Sloboda) koja je svoju izdavačku delatnost počela 1945. godine. Pored časopisa Lumina, i objavljivanja drugih publikacija, ovaj izdavač značajno promoviše rumunsku književnost u Vojvodini.

Narodno stvaralaštvo Rusina zabeležio je i objavio u pet tomova, krajem devetnaestog veka, ukrajinski etnograf Volodimir Hnaćuk. Prvu knjigu na rusinskom jeziku Iz mojeg sela objavio je 1904. godine Havrijil Kosteljnik, a dvadesetih godina dvadesetog veka takođe je objavio i prvu gramatiku rusinskog jezika, prvu dramu na tom jeziku, mnoge pesme i pripovetke. Kosteljnik je objavljivao na hrvatskom i ukrajinskom jeziku.

Između dva svetska rata svoje književno stvaralaštvo objavljivali su: Janko Fejsa, Maftej Vinaj, Silvester Salamon, Havrijil Nađ, Mihajlo Kovač, Evgenije Kočiš i drugi književnici i pesnici. Svoje najveće književne domete ostvaruju posle 1945. godine.

Pesnik, prozni i dramski pisac Mihajlo Kovač, prema mišljenju mnogih kritičara, najbolji je poznavalac života vojvođanskih Rusina. Njegovo stvaralaštvo je umnogome uticalo na većinu mladih stvaralaca na rusinskom jeziku.

Šezdesetih godina dvadesetog veka istaknuti rusinski književnici su: Miroslav Striber, Mikola Kočiš, Đura Papharhaji i Štefan Hudak. Miroslav Striber u svoje stvaralaštvo unosi modernizam. Mikola Kočiš, pored poezije i proze, objavljuje značajne lingvističke radove. On je autor prvog rečnika rusinskog jezika. Papharhaji Đura svojim pesmama, prozom i dramama nalazi se između tradicionalne i urbane civilizacije.

Novinsko-izdavačka ustanova Ruske slovo (Rusinska reč) jedina je izdavačka kuća na rusinskom jeziku koja objavljuje knjige književnih stvaralaca rođenih posle Drugog svetskog rata. Vodeći predstavnik te generacije je pesnik, romanopisac i esejista Julijan Tamaš koji je autor prve Istorije rusinske književnosti.

Toj generaciji pripadaju: pesnik Jakim Čapko, pesnik i prozaista Vladimir Kočiš, pesnikinje Irina Hardi Kovačević, Ahneta Bučko, i dr.

Najsavremeniji izraz rusinskoj poeziji i prozi dali su mlađi autori: Vladimir Garjanski, Julijan Nađ i Zvonimir Njaradi. Od 1967. godine izlazi časopis za književnost i kulturu Švetlosc (Svetlost), a od 1945. godine objavljuje se časopis za decu Zagradka (Vrtić). U nedeljnom listu Ruske slovo (Rusinska reč) objavljuje se mesečni dodatak Literaturne slovo (Književna reč).

Književnost Hrvata u Vojvodini započinje s Mihovilom Radnićem (1636-1707) i Lovrom Bračuljevićem (1685-1737), koji uvodi narodni govor i kod Bunjevaca.

Vodeća ličnost preporoda postaje biskup Ivan Antunović (1815-1888) koji se odlučno suprotstavljao odnarođavanju. Među Antunovićevim saradnicima ističe se Ambrozije Šarčević, pisac prvog Hrvatskog višejezičkog rečnika, zatim Mijo Mandić, pokretač lista Nevena, koji izlazi od 1884. do 1940, Nikola i Pavao Kujundžić, Stjepan Vujević; Pavao Kujundžić je pokretač časopisa Danica (1884). Istaknuti stvaralac toga vremena bio je Blaško Rajić, urednik Subotičkih novina (1920-1941), pokretač književnog časopisa Klasje naših ravni (1935) i autor epa Slava, i drugi književnici i pesnici.

Pesnici Aleksa Kokić, Ante Jakšić, Jakov Kopilović, Ante Sekulić, romanopisci Josip Pašić i Marko Čović, te dramski pisac Matija Poljaković, daju novi doprinos hrvatskoj književnosti na severu Bačke.

Prozaik i pesnik Lazar Merković jedan je od osnivača i prvi glavni urednik književnog časopisa Rukovet koji izlazi u Subotici od 1955. godine. Velika je uloga časopisa u stvaranju Subotičkog književnog kruga.

Petko Vojnić Purčar, prozni pisac, pesnik, pisac drama, filmski scenarista i režiser, objavio je knjigu pripovedaka Svjetovi i satovi,zatim romane Odlazak Pauline Plavšić i Dom sve dalji, za koji je nagrađen NIN-ovom nagradom, zatim još tri romana, i mnogo pesama.

Značajna pesnikinja Jasna Melvinger objavila je osam knjiga stihova i roman Pet sestara.

Posle se pojavljuju pesnikinje Zvjezdana Arsić Šarić i Marija Šimoković, pesnik Petar Vukov, pesnik; romanopisac i dramski pisac i kritičar Vojislav Sekelj, pesnik, romanopisac i esejist Lazar Francišković, pesnik, prozni pisac i likovni umetnik Slavko Matković, i drugi pesnici i književnici.

Godine 1991. pokrenut je časopis za nauku, kulturu i društvena pitanja Roma Romologija, na romskom i srpskom jeziku. Ovaj časopis podstiče umetničko stvaralaštvo Roma. Objavljuje originalne književne tekstove romskih pisaca, zatim priloge iz sociologije, etnografije i folklora Roma, prati aktuelna i savremena zbivanja u kulturi Roma, objavljuje tekstove o novim izdanjima knjiga i drugih publikacija na romskom jeziku, zatim priloge o aktuelnim problemima romske populacije u našoj zemlji, informacije o radu romskih kulturno-umetničkih društava i saveza. Objavljuje se četiri puta godišnje u tiražu od po 500 primeraka. Izdavač ovog časopisa je: Društvo Vojvodine za jezik, književnost i kulturu Roma - Asocijacija romskih nastavnika u Vojvodini, Deronje.

Jedan od pionira sakupljanja i očuvanja od zaborava narodnog blaga Roma u Vojvodini, zasluženo mesto, bez sumnje, pripada Trifunu Dimiću. Rođen je 1956. godine u Gospođincima. Živeo je i radio u Novom Sadu. Umro je veoma mlad 2001. godine. Književna dela Trifuna Dimića poznata su širom zemlje: objavio je mnogo knjiga – Kana vavas anolo foro (Dolazeći sa vašara), 1979, Romske kletve, zakletve i blagoslovi (1984), Narodna romska poezija (1986), Bože, pogubi one drumove (1993), Tradicijska romska književnost (1997), Vreme samoće (1996), Stopala u prašini - Prne anolo praho (1998), i dr.

Preveo je na romski jezik Pesmu nad pesmama, Novi Zavet (1991).

Bio je autentičan pesnik o romskom životu, iako taj svet za njega nije ni bajka, ni san!

Napisao je Bukvar na romskom jeziku. Preveo je više pevanja na romski jezik iz speva Gilgameš, i dr.

Časopis Osnovni pojmovi jevrejskih običaja i religije, pokrenut 2006. godine, koji izlazi na srpskom jeziku, objavljuje kratak prikaz jevrejskih običaja i praznika i opisuje kako se oni obeležavaju.

Važno je istaći da ovaj časpis doprinosi očuvanju nacionalnog i verskog identiteta, kao i upoznavanju mlade i srednje generacije sa tradicijom i običajima Jevreja. Izdavač ovoga časopisa je Jevrejska opština u Novom Sadu, koji izlazi jedanput godišnje, u tiražu od po 500 primeraka.

U časopisu za kulturu i suživot vojvođanskih Nemaca Fenster (Prozor) objavljuju se književni prilozi na nemačkom i srpskom jeziku, sa sloganom: poverenje, pomirenje i poštenje. Ovaj časopis doprinosi informisanosti i razmeni informacija vojvođanskih Nemaca. Izdavač časopisa je Nemačko udruženje za dobrosusedske odnose Karlowitz, Sremski Karlovci; izlazi tri puta godišnje, u tiražu od po 1000 primeraka.

Ukraїnsьko slovo (Ukrajinska reč), časopis za književnost, kulturu i umetnost, pokrenut 1996. godine, izlazi na ukrajinskom jeziku. Ovaj časopis objavljuje originalne književne tekstove pisaca vojvođanskih Ukrajinaca, kao i prevode iz svetske literature. Časopis prati aktuelna zbivanja u kulturi i obrazovanju vojvođanskih Ukrajinaca. Časopis izlazi četiri puta godišnje, u tiražu od po 600 primeraka. Izdavač časopisa je Društvo za ukrajinski jezik, književnost i kulturu "Prosveta", Novi Sad.

NAPOMENA: podaci o književnosti Vojvodine naroda i nacionalnih zajednica korišćeni su iz studije Književnost Vladimira Kopicla, monografija Vojvodina, DOO "Dnevnik", Novi Sad, 2005. godine i iz Kratke istorije srpske književnosti Jovana Deretića, BIGZ, Beograd, 1987. godine.