NARODNO POZORIŠTE - NARODNO KAZALIŠTE -

NÉPSZINHÁZ U SUBOTICI

 

Zgrada Narodnog pozorišta u Subotici izgrađena je još 1854. godine. U Subotici su od tada gostovale brojne pozorišne družine, ali je grad tek nakon više od devedeset godina dobio stalni ansambl, odnosno svoje stalno pozorište.
Predsedništvo AP Vojvodine donelo je 19. septembra 1945. godine odluku da se u Subotici osnuju dva pozorišna ansambla - Hrvatsko narodno kazalište i Magyar Népszinház (Mađarsko narodno pozorište).

Prvi upravnik Hrvatskog narodnog kazališta bio je Lajčo Lendvai, a prva premijera održana je 28. oktobra 1945. godine. Ansambl Hrvatskog kazališta prikazao je predstavu Matija Gubec Mirka Bogovića, u režiji Branka Špoljara.

Za prvog upravnika Mađarskog narodnog pozorišta postavljen je Ištvan Latak (Latak István). Prvu premijeru mađarski ansambl održao je 29. oktobra 1945. godine. To je bila predstava Boszorkánytánc (Ples veštica ili Vrzino kolo) mađarskog pisca Bele Balaža (Balázs Béla) u režiji Lasla Patakija.

 

U prvim godinama rada oba pozorišta su se borila s brojnim poteškoćama, jer je zgrada bila skoro prazna, nije bilo garderobe, dekora, ogreva. Pozorišta su se suočavala s materijalnim i kadrovskim problemima. Repertoarska politika oba pozorišta u to vreme zasnivala se na nastojanju da se u izmenjenim društvenim odnosima privuče nova publika, te da postanu pozorišta za široke narodne mase. Na repertoaru Hrvatskog narodnog kazališta igrao se bogat repertoar: Držića, Gundulića, Sterije, Nušića, Cankara i dr. U glumačkom ansamblu bilo je dosta osipanja, a repertoar su nosili Jelka Asić, Slava Bulgakov, Zdenka Vidaković, Dušan Medaković, Ante Kraljević, Lajčo Lendvai, Stanko Kolašinac, kao i mladi glumci koji su obećavali Geza Kopunović, Mirko Huska, Klara Peić, Eržika Kovačević, Stevan Popović i Kaća Bačlija. Reperoar Mađarskog narodnog pozorišta se bazirao na mađarskim klasicima, Molnaru, Moricu, Pongracu, Zilahiju, a na repertoaru su i Nušić, Horvat i Žerve.
Među stranim piscima dominiraju savremeni sovjetski pisci Simonov, Katajev, Gogolj, Ostrovski i Gorki. Ansambl Mađarskog pozorišta je svake godine rastao, a repertoar su nosili glumci: Laslo Pataki, Šandor Šanta, Mihalj Kunji, Rudolf Nemet, Marija Čeh Sabo, Ištvan Sabo, Đerđ Feješ, Zoltan Godanji i novi članovi Bela Garai, Iluš Racko, Ibi Ferenci, Laslo Silađi, Piri Fazekaš, Ana Juhas i Lajoš Šanta Pusta. Režijom se bave prvaci drama, jer nije bilo dovoljno profesionalnih reditelja.

Odlukom Izvršnog odbora AP Vojvodine, od 1. januara 1951. godine spajanjem dva ansambla osniva se Narodno pozorište-Népszinház. U okviru kuće predviđeni su: Hrvatska drama, Mađarska drama i Muzička grana. Za upravnika je imenovan Josip Jasenović. Muzička grana, od jeseni 1952. godine prerasta u Operu, da bi se krajem sezone 1953/54. godine ugasila. Svaki ansambl je imao svoju upravu, a zajednički su bili administracija i tehnika. Ovaj period naziva se i "zlatno doba" Subotičkog pozorišta, ne samo zbog spajanja dva ansambla u jednu kuću, već i zbog promene političke klime posle 1948. godine.

U to vreme u pozorištu preovlađuje uticaj beogradskih pozorišta. Tokom sezona priprema se i do četrnaest premijera, pa ansambli doživljavaju pun zamah. Novi duh i umetnički elan sprovode mladi i talentovani reditelji: Slobodan Turlakov, Milan Tutorov, Lajčo Lendvai, Laslo Virag i Mihalj Virag. Predstave koje obeležavaju taj period svakako su prvi Šekspir i predstava Vesele žene vindzorske, Ukroćena goropad ali i Čehovljev Ujka Vanja ili Ribarske svađe Karla Goldonija. Mladi reditelji su doneli duh beogradske škole Bojana Stupice. Obe drame, Mađarska i Hrvatska, težište repertoara stavljaju na domaće klasike i savremene pisce, ali se igraju i strani pisci, a posebno je primetno otvaranje prema svetu, pa se igraju Molijer, Lesaš, Lope de Vega, Tenesi Vilijams, Judžin O Nil, Lilian Helman i drugi. Opera je u periodu 1951-1954. godine izvela dvadeset i jednu premijeru i oko tri stotine predstava. Na repertoaru su bile opere i operete: Mala Florami, Toska, Madam Baterflaj, Travijata, Prodana nevesta, Karmen, Nikola Šubić Zrinski i druge. Subotica u to vreme raspolaže sa tri scene, a u leto 1952. godine pozorište dobija rotaciju, mala sala je renovirana, a pozorište dobija na korišćenje i Letnju pozornicu na Paliću. U tom poletnom periodu izlazi i pozorišni list Naša pozornica - A mi szinpadunk. Prema Pozorišnom statutu od 1958. godine Hrvatska drama prerasta u Dramu na srpskohrvatskom jeziku, a Mađarska drama u Dramu na mađarskom jeziku. Uprave su se menjale skoro svake četiri godine, a najčešće su se menjali upravnici Drame na srpskohrvatskom jeziku. Tokom niza godina iskristalisali su se akteri glavnih uloga, pa su repertoar "nosili" Jelka Asić, Slava Bulgakov, Geza Kopunović, Petar Radovanović, Danilo Čolić i drugi.

Ansambl Drame na mađarskom jeziku se razvija, zahvaljujući kontinuiranoj repertoarskoj, ali i kadrovskoj politici. Potvrdu svoje zrelosti dobija učešćem na prvom Sterijinom pozorju 1956. godine s Pokondirenom tikvom u režiji Ištvana Varge. Na Pozorju Drama učestvuje i 1963. godine s Krležinom Ledom, 1969. i 1971. godine sa dramama Ferenca Deaka Borovnice i Žeđ za vazduhom u režiji Mihalja Viraga, kao i 1973. godine sa predstavom Jov Ferenca Tota, u režiji Ištvana Saboa. Dolaskom profesionalnih reditelja Laslo Pataki se posvećuje glumi, što rezultira Sterijinom nagradom 1973. godine, za ulogu Jova u istoimenoj predstavi.
Godine 1965. pri Drami na mađarskom jeziku otvara se Dramski studio sa ciljem da se popuni praznina nastala odlaskom nekolicine glumaca u Novi Sad (glumci: Šandor Šanta, Laslo Silađi, Đerđ Feješ i reditelj Ištvan Sabo). Dvogodišnji studio vodio je Bela Garai, a glumu su predavali Mihalj Virag i Ida Veršenji, rediteljka iz Segedina.
Nakon dve godine angažovani su Marija Albert, Eva Kasa, Ferenc Arok, Ferenc Bata, Šandor Medve, a na Pozorišnoj akademiji u Budimpešti stipendisti su bili Lajoš Šoltiš, Mikloš Korica, Zoltan Balaž Piri, a u Tirgu Murešu Irenu Abraham. U ansamblu je angažovana i Gabrijela Jonaš. Svojevrsni pozorišni događaj bile su predstave Bank Ban Jožefa Katone, Čovekova tragedija Imrea Madača, Bog, car i seljak i Mohač Bule Haja, Veštica iz Imbroza Lajoša Zilahija, a sve u režiji Mihalja Viraga. Opredeljenje Drame da se neguju dramski pisci sa teritorije Vojvodine urodila je plodom - Sterijinom nagradom Ferencu Deaku za tekst Borovnice, a stasalo je još nekoliko talentovanih dramskih pisaca Ferenc Tot i Đula Gobi Feher.
Od velikog značaja za rad pozorišta i razvoj pozorišne umetnosti predstavlja i formiranje Pozorišne komune, decembra 1971. godine. Zamišljena kao svojevrsna asocijacija pozorišta i radnih organizacija, sa ciljem da se pozorišna umetnost približi radnim ljudima. Članstvo u pozorišnoj komuni podrazumevalo je da su radne organizacije uplaćivale određenu sumu novca, a ulaznice su dobijali sa 30 procenata popusta. Već u prvoj godini postojanja Pozorišne komune broj gledalaca povećan je za 40 hiljada gledalaca.
Za pozorišni život u Subotici bila su značajna i gostovanja velikih pozorišnih kuća.
Osamdesetih godina je postojala praksa da se u Subotici priređuje repriza Sterijinog pozorja, pa je subotička publika bila u prilici da prati sve predstave sa najprestižnijeg jugoslovenskog festivala.
Sagledavajući rad tokom prethodnog perioda, a povodom proslave 130. godišnjice rada, gradske vlasti su nakon mnogobrojnih premišljanja 1985. godine, prihvatile inicijativu da se u Suboticu pozove Ljubiša Ristić. Do 1995. godine, tokom desetogodišnjeg perioda Ljubiša Ristić i Nada Kokotović uspeli su da oko sebe okupe veliku grupu reditelja i glumaca iz mnogih jugoslovenskih centara, ali su i razbili sve konvencije u domenu scenskog prostora, opreme i sadržaja predstave, kreirajući potpuno drugačije shvatanje teatra. Ukinute su Drame i formiran jedinstveni umetnički ansambl i uklonjeno sve što je vuklo u tradicionalizam, a kao preovlađujući prihvaćen je koncept nekonvencionalnog izraza.
Na inicijativu grada 1995. godine Narodno pozorište - Népszinház ponovo postaje tradicionalno pozorište. Ono danas predstavlja stalno, profesionalno, repertoarsko pozorište, koje u svojoj organizacionoj strukturi ima organizacione entitete: Dramu na mađarskom jeziku, Dramu na srpskom jeziku, Tehničku jedinicu i Opštu službu.
Po pitanju repertoara pokušava da zadovolji različite strukture i interese publike i da obnovi staru praksu gostovanja po velikim i malim mestima u Vojvodini, šireći pozorišnu kulturu, a posebno nacionalnu kulturu vojvođanskih Mađara.

٭  ٭  ٭

Grad Subotica, kao multinacionalno, multikulturalno i multikonfesionalno središte šireg regiona, zahteva specifično pozorište. Narodno pozorište – Narodno kazalište - Népsínház neguje kulturni identitet svih zajednica u Subotici, ali i podstiče prožimanje kultura kao neminovnost i posledicu suživota u multinacionalnoj i multikulturalnoj sredini.
Narodno pozorište - Narodno kazalište - Népszinház u Subotici osnovano je sa ciljem da neguje višejezičko, multikulturalno biće Vojvodine i uvažava okolnost da nacionalne kulture, bilo da su one u manjinskom, bilo u većinskom položaju, ovde žive zajedno. Stoga, od svog osnivanja, Narodno pozorište - Narodno kazalište - Népsínház u Subotici je preraslo u specifično, stalno, profesionalno i repertoarsko pozorište, značajno po broju gostovanja za širu regiju, u kojoj izvodi predstave na gostovanjima, kao i po repertoaru kojim treba da zadovolji kulturne potrebe veoma širokog dijapazona publike. 
Narodno pozorište – Narodno kazalište - Népsínház u Subotici jedinstveno je pozorište u našoj zemlji: radi na dva jezika, ima dva ansambla – Dramu na mađarskom jeziku i Dramu na srpskom jeziku i ima dva potpuno ravnopravna osnivača: Autonomna pokrajina Vojvodine i Opština Subotica.
Ovo Pozorište je, najpre, okrenuto publici različitog profila i starosnog uzrasta, odnosno ono svojim repertoarom treba da zadovoljava kulturne potrebe raznovrsne publike. Sa druge strane, ono podstiče i razvija potrebe u svom širem okruženju, kao pozorište značajno za širi region. Njegovu organizacionu strukturu čine: Umetnički sektor, koji čine: Drama na mađarskom jeziku i Drama na srpskom jeziku; Tehnički sektor koji čine: Služba scenske tehnike i Služba scenskih radionica; Opšti sektor koji čine: Sekretarijat, Računovodstvo, Marketing i Služba održavanja i obezbeđenja zgrade.

Osnovne aktivnosti ove pozorišne kuće su pripremanje i izvođenje pozorišnih predstava, u matičnoj kući i na gostovanjima, pripremanje i realizacija izrade dekora, kostima i rekvizita za predstave, idejno rešenje i osmišljavanje propagandnog materijala predstava i same kuće, realizacija međupozorišne i međunarodne saradnje (razmena predstava), realizacija marketinška akcija kao i oblik animacije publike.

Sve navedeno ukazuje da je Narodno pozorište – Narodno kazalište - Népsínház u Subotici, a posebno Drama na mađarskom jeziku ovog pozorišta, ustanova od opšteg interesa i značaja za Autonomnu pokrajinu Vojvodinu i to od svoga osnivanja 1945. godine pa do danas, jer svojom delatnošću ostvaruje jednu od bitnih funkcija, a to je: doprinos razvoju kulture i umetnosti u Vojvodini, kao višenacionalnoj zajednici.